Zimowe tradycje świąteczne w Europie są znacznie starsze niż samo Boże Narodzenie. Ich korzenie sięgają czasu zimowego przesilenia, kiedy to różne kultury próbowały oswoić najdłuższą noc w roku poprzez ogień, ucztę, rytuał i wspólnotę. Chrześcijaństwo nie zniosło tych praktyk, lecz w dużej mierze je zaadaptowało, nadając im nowe znaczenia. Dlatego współczesne święta są jednocześnie religijne i ludowe, symboliczne i bardzo praktyczne. To właśnie ta wielowarstwowość sprawia, że tradycje świąteczne wciąż pozostają żywe i zrozumiałe intuicyjnie, nawet gdy nie znamy ich pierwotnego sensu.
Korzenie europejskich tradycji świątecznych
Okres zimowego przesilenia od najdawniejszych czasów był w Europie momentem szczególnym. Najkrótszy dzień i najdłuższa noc w roku symbolizowały odrodzenie słońca, a także początek nowego cyklu światła. W różnych częściach kontynentu moment ten wiązano z nadzieją na powrót życia, ciepła i urodzaju.
Dawne ludy północy obchodziły święto Jul (Yule). Słowianie celebrowali Szczodre Gody. Natomiast w basenie Morza Śródziemnego znane były Saturnalia i późniejsze święto Sol Invictus – Niezwyciężonego Słońca. Wszystkim tym obchodom towarzyszyły uczty, rytuały ochronne i praktyki mające zapewnić pomyślność w nadchodzącym roku.
Wraz z chrystianizacją Europy wiele dawnych świąt zimowych zostało zastąpionych obchodami Bożego Narodzenia. Narodziny Chrystusa zaczęto symbolicznie utożsamiać z narodzinami nowego światła. Kościół wyznaczył datę 25 grudnia w bezpośrednim sąsiedztwie przesilenia, asymilując wcześniejsze tradycje solarne i nadając im nowe znaczenia. W efekcie współczesne tradycje świąteczne Europy wciąż noszą wyraźne ślady przedchrześcijańskich wierzeń, choć najczęściej nie są już świadomie rozpoznawane.
Dawne święta zimowego przesilenia w Europie
Szczodre Gody u Słowian
Dla ludów słowiańskich przesilenie zimowe było czasem przełomu i odnowy. Szczodre Gody, zwane także Godami lub Kolędą, trwały kilka, a nawet kilkanaście dni. Był to okres symbolicznego zwycięstwa światła nad ciemnością i początek nowego roku solarnego. Wierzono, że od tego momentu słońce odzyskuje moc, co zapewni ludziom urodzaj i pomyślność. Obchody miały charakter wspólnotowy i magiczny, a ich centrum stanowiła uroczysta uczta.
Jul (Yule) wśród ludów germańskich i nordyckich
U Germanów i ludów północy obchodzono z kolei Jul (Yule) czyli zimowe święto rozpoczynające się pod koniec grudnia, również powiązane z cyklem solarnym. Nazwa Jul wywodzi się być może ze staronordyjskiego słowa oznaczającego koło. Symboliczne koło roku znajduje się wtedy najniżej, gotowe do ponownego wzniesienia. Przedchrześcijańskie obchody Jul trwały wiele dni. Wedle przekazów w Skandynawii i krajach germańskich świętowano od końca grudnia aż do początku stycznia, często według kalendarza księżycowego. Był to czas ucztowania, składania ofiar bóstwom i radowania się z końca ciemnej połowy roku.
Saturnalia i Sol Invictus w świecie rzymskim
Na terenach Imperium Rzymskiego najważniejszym świętem zimowym były Saturnalia (17–23 grudnia), podczas których świętowano z podobną intensywnością. Zawieszano codzienne hierarchie, obdarowywano się upominkami i dekorowano domostwa zielonymi gałązkami. Kulminacją rzymskich obchodów było natomiast ustanowione w III wieku n.e. święto narodzin Niezwyciężonego Słońca (Natalis Solis Invicti), przypadające 25 grudnia. Niemal dokładnie w dzień przesilenia zimowego.
Zieleń, ogień i magia – wspólne symbole dawnych tradycji świątecznych
W wielu kulturach starożytnych pojawia się wątek symbolicznej zieleni w środku zimy jako znaku odradzającego się życia. Rzymianie podczas Saturnaliów ubierali domy w wieńce z liści laurowych. Podobnie Germanie i Skandynawowie czcili wiecznie zielone drzewa. Istniał zwyczaj składania darów pod rozłożystymi drzewami, które uważano za łącznik ze światem bogów, a także zawieszania na gałęziach ozdób z orzechów, owoców i wypolerowanych blaszek.
Przesilenie było zatem dobrą okazją, by pod świętymi drzewami palić ognie i zostawiać ofiary dla bóstw, prosząc o ich przychylność. Ogień odgrywał istotną rolę również w domach. W najciemniejszym okresie roku rozpalano wielkie ogniska i domowe paleniska, aby podtrzymać światło. Powszechnym germańskim zwyczajem było przygotowanie ogromnego polana zwanego kłodą Jul (Yule log). Wrzucano je do paleniska, by paliło się przez wiele godzin lub dni i rozświetlało zimową noc.
Drzewa, jemioła i wieczna zieleń
Wiele spośród tradycji, które dziś kojarzymy z Bożym Narodzeniem, miało swoje odpowiedniki w obrzędach pogańskich. Źródła wspominają, że podczas Jul wśród ludów germańskich praktykowano przystrajanie drzewka iglastego, zawieszanie jemioły i ostrokrzewu w domach czy wzajemne obdarowywanie się prezentami.
W społecznościach słowiańskich ważnym symbolem Szczodrych Godów była podłaźniczka. Był to czubek jodły lub świerku, bądź wieniec z zielonych gałęzi, wieszany pod sufitem i dekorowany orzechami, jabłkami, kolorowymi wstążkami czy ozdobami ze słomy. Podłaźniczka symbolizowała trwałość życia nawet w zimie i miała przynosić domowi pomyślność.
W innych regionach Europy funkcję tę pełniła jemioła, jako roślina o liściach zielonych nawet zimą. Dla druidów celtyckich była rośliną świętą, ścinaną wyłącznie przez kapłanów złotym sierpem. Jemioła symbolizowała płodność i ochronę przed złymi mocami. Zwyczaj dekorowania domów jemiołą i ostrokrzewem przetrwał do dziś, wzbogacony o nowszą tradycję całowania się pod tą pierwszą.
Wróżby, duchy i czas między światami
Ważnym elementem dawnych celebracji przesilenia były także wróżby i wierzenia magiczne. Słowianie, Germanie i Bałtowie uważali dwunastodniowy okres „między starym a nowym rokiem” za czas wyjątkowy, w którym granica między światem żywych a zaświatami się zaciera. Szczodre Gody trwały nawet dwanaście dni, a z obserwacji pogody w kolejnych dniach wróżono aurę na dwanaście nadchodzących miesięcy.
Kult przodków i puste miejsce przy stole
W tym czasie szczególnie czczono także dusze zmarłych przodków. Aby je ugościć i ogrzać palono ogniska na cmentarzach i urządzano rytualne biesiady, które z czasem przeniosły się do domów. Wierzono, że zmarli odwiedzają rodziny w tę szczególną noc, dlatego podczas uczty zostawiano im wolne miejsce przy stole lub pustą miskę jedzenia. Echo tej tradycji do dziś widoczne jest w polskim zwyczaju stawiania dodatkowego nakrycia w Wigilię.
Demony i rytuały ochronne
W krajach alpejskich i na południu Słowiańszczyzny przetrwało wierzenie w złe duchy krążące w czasie przesilenia. W Grecji straszono dzieci goblinami zwanymi kallikantzaroi, które miały buszować po domach w Dwunastu Dniach (od Bożego Narodzenia do Trzech Króli), gasząc ogniska i płatając figle. Dla obrony przed nimi należało utrzymywać ogień w palenisku całą noc, palić w kominie śmierdzące buty albo kreślić na drzwiach krzyż. Podobne wyobrażenia istniały w Serbii, gdzie okres od Bożego Narodzenia do Objawienia (tzw. nieochrzczone dni) uchodził za czas aktywności demonów (karakondžula) niebezpiecznych dla ludzi, zwłaszcza nocą. W takich opowieściach i zwyczajach pobrzmiewają echa pogańskich obaw i rytuałów ochronnych przed tym, co złowrogie, zanim nowo narodzone światło ostatecznie przegna mroki.
Chrześcijańska adaptacja dawnych tradycji świątecznych
Chrystianizacja Europy nie zdołała wykorzenić głęboko zakorzenionych obyczajów zimowych. Zamiast tego wiele z nich wchłonęła i przekształciła. Kościół już we wczesnym średniowieczu stosował zasadę inkulturacji, polecając misjonarzom, by święte miejsca i zwyczaje pogańskie ochrzcić i nadać im nowe znaczenie, zamiast bezskutecznie je zwalczać. Boże Narodzenie stało się więc dogodnym następcą dawnych świąt przesilenia.
Data narodzin Jezusa nie jest znana z Biblii, lecz ostatecznie przyjęto, że to 25 grudnia. W Rzymie pierwsze obchody tego dnia odnotowano w roku 354. Prawdopodobnie na wybór ten wpłynął fakt, że poganie właśnie wtedy świętowali zwycięstwo słońca (Sol Invictus) i kulminację Saturnaliów. W późniejszych wiekach na obszarach germańskich również zrównano daty. Norweski król Haakon I już w X wieku zarządził, że dawny Jul ma być obchodzony 25 grudnia, aby pokrywał się z Bożym Narodzeniem. W efekcie w językach skandynawskich do dziś słowo Jul oznacza zarówno pogańskie święto zimy, jak i samo Boże Narodzenie. Terminy te stosuje się zamiennie w kolędach i tradycji ludowej.
Nowa symbolika dawnych obrzędów zimowych
Kościół nadał również nową symbolikę starym zwyczajom. Zielone drzewko, dawniej pogański znak odradzającej się przyrody, stało się choinką czyli drzewkiem bożonarodzeniowym, które ma symbolizować drzewo życia i raj. W Polsce i innych krajach słowiańskich choinka pojawiła się dopiero w XIX w. jako zapożyczenie z tradycji niemieckiej, wypierając wcześniejsze podłaźniczki. Kościół początkowo krzywo patrzył na drzewka, lecz ostatecznie zaakceptował je, a nawet włączył do obrzędowości (do dziś w kościołach ustawia się choinki przy ołtarzu).
Jemiołę, niegdyś świętą dla druidów, zreinterpretowano jako roślinę przynoszącą zgodę i miłość. Zwyczaj całowania się pod jemiołą rozwinął się wprawdzie poza liturgią, ale dziś nikt nie widzi w nim pogańskiej magii, a jedynie romantyczny przesąd świąteczny. Ogień świec zapalanych w adwencie i czasie świąt również przejął dawne znaczenie. Gdy poganie palili ognie, by wzmacniać słońce, chrześcijanie zaczęli palić świece na znak przyjścia Chrystusa, Światłości świata. W krajach skandynawskich do dziś popularne są wieńce adwentowe z czterema świecami, z których każda kolejna rozprasza coraz więcej ciemności przed Bożym Narodzeniem.
Dzisiejsze tradycje świąteczne a dawne praktyki ludowe
Wiele praktyk ludowych zyskało chrześcijańskie interpretacje. Na przykład Słowianie mieli w Szczodrą Noc zwyczaj dzielenia się poświęconym chlebem z domownikami na znak jedności i dziękczynienia za plony. Po chrystianizacji chleb ten zastąpiono opłatkiem, który symbolizował Ciała Chrystusa. Do dziś dzielenie się opłatkiem podczas wigilii jest jednym z najważniejszych obrzędów w Polsce, choć ma on oczywiście teologiczną wymowę miłości bliźniego.
Podobnie uczty ofiarne ku czci bogów przekształcono w rodzinne biesiady w dni świąteczne. Kościół wprowadził jednak element pokuty, np. ustanowił postną Wigilię (stąd tradycja 12 dań bezmięsnych w Polsce), podczas gdy dawniej ucztowanie w przesilenie było pełne mięsiwa i piwa. Post ten kończył się pasterką, po której często spożywano to, czego brakowało na kolacji (np. w dawnej Polsce o północy pito polewkę z gęsi na znak zakończenia postu).
Postacie folkloru na styku pogaństwa i chrześcijaństwa
Mieszane, pogańsko-chrześcijańskie pochodzenie ma również wiele postaci świątecznego folkloru. Przykładem jest popularna w krajach alpejskich demoniczna istota Krampus. To kudłaty stwór z rogami, który w okresie adwentu towarzyszy św. Mikołajowi, strasząc niegrzeczne dzieci lub karząc je rózgą. Wywodzi się on z dawnych wierzeń germańskich o duchach zimowych (traktowany jest jako pół-demon, pół-kozioł) i z dzikich przebierańczych korowodów organizowanych w czas przesilenia. Kościół początkowo tępił takie diabelskie maskarady, lecz ostatecznie zaakceptował Krampusa jako przestrogę przed złem. Noc Krampusa obchodzona jest 5 grudnia, tuż przed dniem św. Mikołaja.
W innych regionach demoniczne elementy również przybrały płaszczyk chrześcijański. W tradycji rosyjskiej i ukraińskiej kolędnikom towarzyszył diabeł. W Polsce w późnym średniowieczu popularne stały się jasełkowe przedstawienia z Herodem i diabłami, co pozwalało w kontrolowany sposób kontynuować zwyczaj ludowej „dzikiej zabawy” w czasie świąt.
Obdarowywanie się prezentami jako element tradycji świątecznych
Dawniej ludy Europy ofiarowywały sobie drobne upominki podczas Saturnaliów czy Szczodrych Godów (np. słowiańskie dzieci dostawały orzechy, jabłka i wypieki zwane szczodrakami). W średniowieczu Kościół zachęcał, by zamiast tego rozdawać jałmużnę ubogim w dzień św. Szczepana (26 grudnia).
Zwyczaj wręczania podarków bliskim odrodził się najpierw w wigilię dnia św. Mikołaja (6 grudnia), gdy to biskup Mikołaj miał przynosić grzecznym dzieciom słodycze, a potem, zwłaszcza po reformacji, przesunął się na czas Bożego Narodzenia. Protestancki reformator Marcin Luter popularyzował ideę, że to Dzieciątko Jezus przynosi prezenty 25 grudnia, co miało odwrócić uwagę od kultu świętych.
Katolickie kraje również zaadaptowały wręczanie prezentów na gwiazdkę. Dziś w większości Europy to 24 lub 25 grudnia jest głównym dniem wręczania podarunków. Postać darczyńcy ulegała lokalnym modyfikacjom . W wielu krajach protestanckich i anglosaskich przybrał on świecką formę Santa Claus. Ta postać zainspirowana była św. Mikołajem, ale też folklorem nordyckim. Od germańskiego Wodana / Odyna przejął długą brodę i powóz powietrzny ciągnięty przez zwierzęta. W krajach katolickich pojawiał się nadal św. Mikołaj, Dzieciątko, Aniołek, Gwiazdor (w Wielkopolsce). We Włoszech do dziś 6 stycznia lata na miotle dobroduszna czarownica Befana, roznosząc dzieciom upominki. Te różnice ukazują, jak chrześcijaństwo elastycznie dopasowało się do lokalnych podań, chrzcząc dawne wierzenia, ale jednocześnie pozwoliło im żyć dalej w nowej formie.
Tradycje świąteczne Skandynawii
Skandynawia ma bogatą tradycję zimowych obyczajów, sięgającą czasów wikingów. Dawne święto Jul wśród ludów północnych było czasem hucznych uczt na cześć bogów nordyckich. Saga Heimskringla opisuje, że ucztowano przez trzy noce dla Odyna, Njorda i Freja, składając ofiary z piwa i zwierząt, aby zapewnić sobie błogosławieństwo na nadchodzący rok. Ważnym elementem była ofiara z dzika, składana bogu płodności Frejowi. Na pamiątkę tego zwyczaju w krajach skandynawskich i germańskich do dziś popularna jest szynka lub pieczony prosiak na wigilijnym stole. Współczesny szwedzki stół świąteczny zawiera obowiązkowo szynkę w glazurze musztardowej jako danie główne.
Jul jako nazwa i centrum skandynawskich tradycji świątecznych
W językach skandynawskich samo słowo Jul oznacza dziś Boże Narodzenie. Przetrwanie pogańskiej nazwy świadczy o ciągłości tradycji mimo zmiany wiary. W Szwecji, Norwegii, Danii i na Islandii zamiast określeń wywodzących się od christ-mass używa się powszechnie terminów typu jul, jól lub jule. Kulminacja obchodów przypada tam na 24 grudnia, podobnie jak w Polsce. To wtedy wieczorem urządza się uroczystą kolację i rozdaje prezenty. Dawny zwyczaj przewidywał rozpoczęcie świętowania już dzień wcześniej. W Norwegii wieczór 23 grudnia zwie się Lille Julaften (Mała Wigilia) i poświęca się go na ostatnie przygotowania, strojenie choinki czy porządki.
Dekoracje i potrawy – tradycje świąteczne Skandynawii
Choinki pojawiły się tu dopiero w XIX wieku, przejęte z niemieckiej mody, podobnie jak w Polsce. Wcześniej w domach w Wigilię rozsypywano na podłodze słomę. Zwyczaj ten nawiązywał do stajni betlejemskiej, ale też do dawnego ścielenia słomy na zimowe święto dla duchów i jako wróżba urodzaju. Na obrazie z ok. 1800 r. przedstawiającym Boże Narodzenie w Smalandii (Szwecja) widać chłopów siedzących na słomie, jedzących owsiankę ryżową i pijących piwo. Owsianka lub kasza była potrawą rytualną. Do dziś w Szwecji i Norwegii serwuje się na Wigilię słodki ryż na mleku, w którym ukryty migdał przynosi szczęście znalazcy. Ten sam ciepły posiłek ma również zadowolić magiczne istoty zamieszkujące gospodarstwo…
Julbock – słomiany kozioł w tradycjach świątecznych
Jednym z najstarszych symboli świątecznych Skandynawii jest koziołek Jul (julbock). To figurka kozła pleciona ze słomy, przewiązana czerwoną wstążką, spotykana na choinkach, w oknach i na świątecznych kartkach. Kozioł ma genezę pogańską i prawdopodobnie nawiązuje do atrybutów boga Thora (który jeździł w wozie ciągniętym przez dwa kozły) albo ogólniej do dawnych przebierańców.
W średniowiecznej Szwecji w okresie Bożego Narodzenia odbywały się pochody młodzieży z koziołkiem. Wieczorem 25 grudnia grupa przebierańców obchodziła wieś z inscenizowanym kozłem. Z czasem pojawił się zwyczaj, że przebrany za kozła młodzieniec rozdaje dzieciom prezenty i jeszcze w XVIII w. to koziołek przynosił w Szwecji wigilijne podarunki. Dopiero później zastąpił go Święty Mikołaj, a właściwie bożonarodzeniowy skrzat Jultomte. Od tamtej pory słomiany kozioł stał się po prostu lubianą dekoracją świąteczną i symbolem tradycji ludowej. Do dziś co roku w szwedzkim mieście Gävle ustawia się ogromnego, kilkumetrowego Julbocka jako atrakcję świąt.
Julenisse
Drugą charakterystyczną postacią skandynawskiego folkloru zimowego jest Julenisse (w Szwecji Jultomte, w Finlandii Joulupukki). Wywodzi się on z wierzeń o domowym skrzacie-opiekunie (nisse), zamieszkującym oborę lub strych gospodarstwa. W dawnych wierzeniach Norwegów i Duńczyków taki krasnoludek czuwał nad dobytkiem, ale mógł też płatać figle, jeśli został zignorowany. Dlatego w Wigilię należało koniecznie wystawić miskę gorącej kaszy z masłem dla nisse. Zadowolony skrzat miał odwdzięczyć się opieką nad obejściem przez kolejny rok. Tradycja ta przetrwała do dziś. W wielu norweskich domach nadal praktykuje się zostawianie poczęstunku (owsianki) dla domowego nisse.
Święta Łucja
W Skandynawii kult światła w najciemniejszym okresie roku wyraża się w obchodach święta św. Łucji (13 grudnia), szczególnie uroczyście celebrowanego w Szwecji, Norwegii i Finlandii jako Święto Światła. Jeszcze przed świtem odbywają się procesje: dziewczęta w białych strojach z czerwonymi szarfami niosą świece i śpiewają Santa Lucia, a na czele idzie wybrana Łucja w koronie ze świec. Tradycja nawiązuje do dawnego przekonania, że dzień ten był najkrótszym dniem roku w kalendarzu juliańskim, dlatego kojarzy się z przesileniem i symbolicznie przynosi światło w grudniowy mrok. W domach piecze się szafranowe bułeczki lussekatter, a całe święto ma dziś głównie świecki charakter i pozostaje ważnym elementem oczekiwania na Boże Narodzenie.
Tradycje świąteczne w krajach słowiańskich
Obrzędy zimowe u Słowian cechuje przenikanie się dawnych wierzeń pogańskich z chrześcijańskimi zwyczajami, co szczególnie widać na przykładzie polskiej Wigilii. Przedchrześcijańskie Szczodre Gody (zwane też Godami lub Kolędą) były dla Słowian świętem noworocznym, obchodzonym w okresie przesilenia zimowego. Nazwa Szczodre wiązała się z wiarą w szczególną w tym czasie hojność natury i duchów. Świętowano przez kilka, a nawet kilkanaście dni, żegnając stary rok i witając nowy, solarny i wegetacyjny. Głównym bóstwem opiekuńczym Godów był słowiański bóg magii i dostatku Weles, ale oddawano też cześć bogom solarnym (jak Swaróg czy Dażbóg) i, podobnie jak w innych kulturach, mówiono o narodzinach nowego słońca.
Sianko pod obrusem w tradycjach świątecznych Słowian
Dawniej wierzono, że sianko ma wróżebną moc. W trakcie uczty po Szczodrych Godach ciągnięto źdźbła spod obrusa. Zielone i długie wróżyło pomyślność, a krótkie – pecha. Siano pod nakryciem miało też symbolicznie zapewnić przychylność demonów opiekujących się domem lub urodzajnego ducha pól. Dziś sianko pod obrusem interpretuje się jako nawiązanie do żłóbka betlejemskiego.
Dwanaście potraw jako symbol pełni roku
W tradycji słowiańskiej liczba 12 symbolizowała pełnię i kosmiczną doskonałość. Już w pogańskich Godach przygotowywano wiele dań (z wszelkich możliwych darów ziemi), aby uczta była dostatnia. Później ustalił się zwyczaj 12 potraw za 12 miesięcy. Spożycie każdej miało zapewnić pomyślność w odpowiadającym jej miesiącu. Obecnie to też tłumaczy się religijnie (12 apostołów), ale geneza jest agrarno-astrologiczna.
Opłatek jako kontynuacja dawnego chleba ofiarnego
Opłatek, jak wspomniano, wywodzi się ze zwyczaju dzielenia się chlebem ofiarnym. Dawniej w czasie Szczodrej uczty łamano kołacz lub specjalny chleb, składając sobie życzenia i dziękując bogom za plony. Dziś opłatek spełnia tę samą rolę, jednoczy rodzinę we wzajemnym błogosławieństwie na kolejny rok.
Wolne nakrycie i kult przodków w tradycjach świątecznych
W Wigilię polską zawsze zostawia się pusty talerz dla niespodziewanego gościa. Tradycja ta wyrasta z pogańskiego zwyczaju zapraszania dusz przodków na ucztę. Słowianie wierzyli, że tego wieczoru zmarli odwiedzają domostwa. Chcąc okazać im pamięć i zapewnić przychylność, stawiano dla nich dodatkowe miejsce i jedzenie. W niektórych regionach (np. na Ukrainie) do dzisiaj praktykuje się wynoszenie odrobiny każdej potrawy na próg domu czy pod drzewo dla dusz zmarłych.
Słowiańskie tradycje świąteczne – regionalne warianty
Oprócz Wigilii w folklorze słowiańskim istniało wiele specyficznych zwyczajów okołoświątecznych. Na ziemiach polskich popularny był kiedyś podłaźnik (wspomniana wyżej podłaźniczka) wieszany u pułapu. Na Podlasiu i Ukrainie do dziś na honorowym miejscu stawia się ozdobny snop zboża zwany diduchem. To symbol urodzaju i duchów przodków. Diducha wiązano z pierwszych zżętych kłosów zbóż, przystrajano suszonymi kwiatami i przechowywano całą świętą noc, by później ziarna z niego zasiać, zapewniając ciągłość wegetacji. W wielu domach na wsi pod powałą wisiały też światy – misternie klejone kule z opłatków – lub pająki ze słomy, pełniące funkcję dekoracji i amuletów.
Europa Południowa – tradycje świąteczne od Saturnaliów do Epifanii
W krajach południowej Europy (Włochy, Hiszpania, Grecja, Bałkany) tradycje świąteczne również wykazują ciekawą mieszankę wpływów starożytnych i chrześcijańskich, choć często w odmiennym klimacie i otoczeniu kulturowym. W starożytnym Rzymie obchodzone w tym czasie Saturnalia i Kalendy styczniowe odcisnęły piętno na sposobie świętowania, np. wymiana prezentów (łac. strenae) między rodziną i przyjaciółmi przeszła z Saturnaliów do tradycji noworocznej, a ostatecznie bożonarodzeniowej.
Włochy – Befana i ludowe tradycje świąteczne Epifanii
Włochy mają unikalną postać ludową związaną ze świętami. Jest nią Befana, dobrotliwa staruszka-czarownica. Według legendy Trzej Królowie mieli ją zaprosić do wspólnej podróży do Dzieciątka Jezus, ale odmówiła. Potem, żałując, ruszyła za nimi i od tamtej pory w wigilię święta Trzech Króli lata na miotle, roznosząc dzieciom prezenty (lub węgiel dla niegrzecznych). Befana to prawdopodobnie spadkobierczyni dawnych ludowych wierzeń, a jej miotła i wygląd czarownicy wskazują na dalekie echa pogańskich praktyk magicznych. Mimo to do dziś we Włoszech dzieci czekają na jej przybycie w okresie świątecznym, podobnie jak na Mikołaja.
Hiszpania – Trzej Królowie i lokalne tradycje świąteczne
W Hiszpanii głównym dniem prezentów jest tradycyjnie Dia de Reyes (Święto Trzech Króli), kiedy to w paradach ulicznych pojawiają się Trzej Mędrcy rozdający podarki. Zwyczaj ten ma pewne analogie z rzymskimi Strenami i wczesnochrześcijańskim akcentem Objawienia Pańskiego, ale Hiszpanie wpletli też lokalny koloryt. Na przykład w Katalonii istnieje osobliwa tradycja Caga Tió, czyli „srającego pieńka”. Jest to drewniany pieniek z namalowaną buzią, przykryty kocykiem. Dzieci „karmią” go przez okres adwentu, a w Wigilię uderzają kijem śpiewając, by wydalił prezenty. Po czym znajdują pod kocem drobne upominki i słodycze. Ten humorystyczny zwyczaj wywodzi się z ludowej zabawy katalońskich pasterzy, a zarazem symbolizuje życzenie dostatku.
Grecja i Bałkany – apotropaiczne tradycje świąteczne
Wspominaliśmy już o strachach Kallikantzaroi krążących w 12-dniowym okresie. Grecy w wigilię Epifanii (6 stycznia) praktykują zwyczaj błogosławienia wody i gaszenia ognia domowego, co symbolicznie kończy okres niebezpieczny (poświąteczny) i odpędza złe moce. W Grecji istniał też zwyczaj wypiekania bochenków z krzyżem i dzielenia się specjalnym chlebem św. Bazylego w Nowy Rok, co jest echem pogańskich ofiar z chleba na dobry rok. Kolędowanie jest tu również znane.
Bałkany – ogień, kolędnicy i archaiczne obrzędy zimowe
Na Bałkanach zachowały się archaiczne tradycje np. w Serbii i Bułgarii. W Wigilię prawosławni Serbowie palą w domu gałąź dębu zwaną badnjak, co symbolizuje ogień w grocie narodzenia Chrystusa, ale jednocześnie jest kontynuacją rytuału palenia świętego ognia zimowego (dąb był czczony przez Słowian). W Bułgarii kolędnicy survakari chodzą po wsiach w strojach potworów z dzwonkami – to pogański zwyczaj mający zapewnić przegnanie złych duchów i urodzaj (podobny do kolędników z Turoniem lub do wioskowych karnawałów).
Celtycki Zachód – tradycje świąteczne Wysp Brytyjskich i Bretanii
Kraje o tradycji celtyckiej również wykształciły własne zwyczaje okołoświąteczne, w których pobrzmiewają echa dawnych wierzeń druidów i mitów ludowych. Druidzi celtyccy czcili przesilenie, zbierając w tym czasie jemiołę i dekorując miejsca kultu ostrokrzewem. Zielone rośliny symbolizowały ciągłość życia podczas zimy.
Irlandia – Dzień Strzyżyka i dawne rytuały przejścia
W Irlandii zachował się prastary obyczaj związany ze św. Szczepanem (26 grudnia), zwany Dniem Strzyżyka (Wren Day, irl. Lá an Dreoilín). Strzyżyk był w mitologii celtyckiej uważany za zwierzę święte (zwano go ptakiem druidów), ale według późniejszej legendy to on zdradził rzymskim żołnierzom kryjówkę św. Szczepana, przez co zyskał złą sławę. W konsekwencji w drugi dzień świąt grupy chłopców zwane Wren Boys polowały na strzyżyka. Następnie, umieszczonego na ozdobnej żerdzi, uroczyście obnosiły po wsi, żądając datków. Zebrane datki przeznaczano na wspólną zabawę lub cele charytatywne. Współcześnie polowanie na ptaki jest zakazane, ale parady Wren Boys z symboliczną kukiełką strzyżyka nadal odbywają się w niektórych regionach Irlandii (zwłaszcza w hrabstwie Kerry). Zwyczaj ten ma wyraźnie przedchrześcijańską genezę. To rytuał przejścia starego roku (ustrzelenie strzyżyka symbolizującego miniony czas) i powitania nowego (w niektórych interpretacjach strzyżyk to odchodzące stare słońce, a rudzikiem nazywano nadchodzący nowy rok).
Walia – Mari Lwyd i kolędnicze zwyczaje noworoczne
Mari Lwyd to walijska tradycja, która odbywa się w okresie Bożego Narodzenia i nowego roku. Jej głównym elementem jest dekorowana czaszka konia przymocowana do długiego kija, którą prowadzi grupa ludzi. Tradycja polega na odwiedzaniu domów, gdzie uczestnicy śpiewają i rywalizują w wierszowanych dialogach z domownikami. Celem jest uzyskanie gościnności, a w zamian oferuje się jedzenie i napoje. Mari Lwyd symbolizuje nadzieję na nowe życie i urodzaj w nadchodzącym roku, a jej korzenie sięgają dawnych pogańskich rytuałów związanych z przesileniem zimowym.
Szkocja – Hogmanay i pogańskie elementy świętowania Nowego Roku
Szkocja ma bogate tradycje świąteczne, które przetrwały do dziś, szczególnie związane z Bożym Narodzeniem i Nowym Rokiem. W Wigilię Bożego Narodzenia wiele rodzin zbiera się, aby wspólnie przygotować świąteczne potrawy, takie jak pieczony indyk i tradycyjny pudding.
Jednak najważniejszym wydarzeniem jest Hogmanay, czyli sylwester. Szkoci obchodzą go z wielką pompą, a jednym z najważniejszych zwyczajów jest „first-footing”. Osoba, która jako pierwsza przekroczy próg domu po północy, przynosi szczęście. Idealnie, jeśli jest to ciemnoskóry mężczyzna, bo symbolizuje to pomyślność.
W Szkocji popularne są także tradycje związane z tańcami i śpiewem. Podczas Hogmanay często organizowane są publiczne imprezy, na których ludzie tańczą do tradycyjnej muzyki, a także śpiewają pieśni, w tym „Auld Lang Syne”, która jest nieodłącznym elementem noworocznych obchodów.
Wyspy Brytyjskie – kolędowanie i ludowe misteria zimowe
Na Wyspach Brytyjskich, gdzie przenikały się wpływy celtyckie i germańskie, narodziły się także niektóre zwyczaje dziś znane globalnie. Kolędowanie w formie wassailingu, wesołych odwiedzin z życzeniami pomyślności, istniało tu od średniowiecza. wywodzi się być może z saksońskich toastów za zdrowie (waes hael).
W Anglii w okresie bożonarodzeniowym praktykowano Mummers’ Plays, czyli ludowe przedstawienia z wątkiem śmierci i zmartwychwstania bohatera (św. Jerzego, księcia itp.), które mają korzenie w pogańskich misteriach odradzania przyrody. Do dziś w niektórych wioskach można zobaczyć grupy mummers w kolorowych strojach, odgrywające te archaiczne scenki w okresie świąt.
Bretania – ogień, pamięć przodków i tradycje przesilenia
W Bretanii (Francja) i Galii przedchrześcijańskiej istniał zwyczaj rozpalenia podczas przesilenia wielkiego ognia z karpiny. Przerodziło się to później w francuski zwyczaj bûche de Noël, polegający na paleniu polana w kominku w Wigilię. W czasach nowożytnych do tego zwyczaju nawiązuje już tylko konsumpcja ciasta o tej nazwie.
Bretończycy w Wigilię stawiali też na stole świecę zwaną candle of the dead, aby dusze przodków mogły się ogrzać (podobnie jak u Słowian). Te paralele wskazują, że pomimo różnic językowych i kulturowych, celtycki Zachód podzielał z innymi regionami wiele motywów zimowego świętowania: cześć dla zmarłych, ogień, zieleń zimowych roślin, wesołe pochody przebierańców i przekonanie o niezwykłości tego czasu roku.
Tradycje świąteczne Europy – jedność w różnorodności
Europejskie tradycje świąteczne pokazują, że Boże Narodzenie nie jest wyłącznie datą w kalendarzu ani zbiorem religijnych obrzędów, lecz doświadczeniem kulturowym zakorzenionym głęboko w rytmie natury i ludzkiej potrzeby sensu. Zimowy czas graniczny – między końcem a początkiem, ciemnością a światłem – od zawsze domagał się symboli, gestów i opowieści, które oswajały niepewność i dawały poczucie ciągłości.
To właśnie dlatego wiele zwyczajów przetrwało zmiany religii, systemów wierzeń i struktur społecznych. Tradycje świąteczne nie zniknęły wraz z chrystianizacją Europy, lecz zostały przetłumaczone na nowy język znaczeń. Dawne rytuały ochronne stały się gestami gościnności, obrzędy urodzaju – rodzinną ucztą, a symbolika światła – znakiem nadziei. Zamiast zerwania nastąpiła adaptacja, dzięki której kultura zachowała pamięć o swoich wcześniejszych warstwach.
Współczesne święta są więc spotkaniem wielu czasów naraz. Obok oficjalnej narracji religijnej funkcjonują elementy ludowe, lokalne i rodzinne, często przekazywane nie w formie wiedzy, lecz praktyki: „tak się u nas robi”. W tych drobnych gestach, zapalonej świecy, pozostawionym miejscu przy stole, wspólnym śpiewie, kryje się ciągłość, której nie przerwały ani granice państw, ani epoki.
Być może właśnie to sprawia, że tradycje świąteczne wciąż mają taką siłę oddziaływania. Nie wymagają jednolitej wiary ani wspólnej interpretacji. Pozwalają przeżywać ten czas po swojemu, a jednocześnie w poczuciu uczestnictwa w czymś większym niż jednostkowe doświadczenie. W ten sposób Boże Narodzenie pozostaje jednym z niewielu momentów w roku, w którym Europa, mimo swojej różnorodności, mówi wspólnym językiem symboli, światła i oczekiwania na nowy początek.