Kim była Margaret Murray – egiptolożka, która przywróciła światu czarownice? Dla jednych ekscentryczna badaczka, dla innych duchowa matka Wicca. Jej teorie wywołały burzę w nauce, ale zmieniły historię duchowości XX wieku. Poznaj fascynującą opowieść o kobiecie, która rozpaliła mit płonący do dziś.
Na początku XX wieku w jednym z londyńskich uniwersytetów wykładała elegancka starsza pani. Nosiła kapelusz z szerokim rondem i mówiła rzeczy, od których akademickiemu światu cierpła skóra. Według niej czarownice nie były opętanymi szarlatankami ani ofiarami przesądów, lecz ostatnimi kapłankami pradawnej religii płodności.
Nazywała się Margaret Murray i choć większość współczesnych historyków podważa jej teorie, to właśnie ona ukształtowała sposób, w jaki dziś wyobrażamy sobie czarownice. Dla wielu była szaloną archeolożką, która pomyliła legendy z faktami. Dla innych – matką współczesnego czarostwa, patronką odrzuconych bóstw i zapomnianych rytuałów.
Ten artykuł to opowieść o kobiecie, która przez przypadek – lub intuicję – przywróciła magię do historii Europy. A może po prostu wymyśliła czarownice od nowa?
Jak dziewczyna z Kalkuty została egiptolożką – początki Margaret Murray
Nie wyglądała na rewolucjonistkę. Urodzona w 1863 roku w Kalkucie, w epoce wiktoriańskich konwenansów i kolonialnej pewności siebie, Margaret Murray przyszła na świat w rodzinie Brytyjczyków żyjących w Indiach. Miała być dobrze wychowaną damą, może żoną oficera lub misjonarza. Na pewno nie naukowczynią, która rzuci wyzwanie fundamentom europejskiej historii religii.
Ale życie Murray od początku szło innym torem. Jako młoda kobieta trafiła do Londynu, gdzie – wbrew oczekiwaniom – postanowiła podjąć studia. Miała wtedy ponad trzydzieści lat, co jak na standardy epoki było późno. Wybrała kierunek nietypowy: egiptologię. A jej nauczycielem był sam William Flinders Petrie – legenda brytyjskiej archeologii.
To właśnie u boku Petrie’ego Margaret Murray nauczyła się metodycznego podejścia do źródeł, pracy w terenie i nieszablonowego myślenia. Brała udział w wykopaliskach w Abydos, Saqqarze, a później w Jordanii i Palestynie. Nie była tylko asystentką. Prowadziła wykłady, tworzyła programy edukacyjne i przez lata była twarzą egiptologii na University College London.
Najciekawsze jednak miało dopiero nadejść. Gdzieś pomiędzy mumifikacją a hieroglifami Murray zaczęła zadawać pytania, które z egipskich piramid zaprowadziły ją prosto na stosy europejskich czarownic.
Od starożytnego Egiptu do średniowiecznych sabatów
Gdy Margaret Murray stanęła w 1908 roku na scenie w Manchesterze, by publicznie rozwinąć prawdziwą egipską mumię, wzbudziła niemałe poruszenie. Była pierwszą kobietą, która zrobiła coś tak widowiskowego w imię nauki. Dla brytyjskiej publiczności była bohaterką, dla naukowego establishmentu – ekscentryczną uczoną o teatralnych zapędach.
Ten moment był jednocześnie zapowiedzią czegoś większego. Bo oto uczona od faraonów zaczęła interesować się… czarownicami.
W latach 20. XX wieku Margaret Murray skręciła w stronę antropologii i folkloru. Zamiast hieroglifów zaczęła analizować akta procesów o czary. Zamiast piramid – ludowe opowieści o sabatach i tańcach nago w księżycową noc. I zobaczyła w nich coś, czego nie widzieli inni.
Według niej za zeznaniami kobiet oskarżanych o czary krył się realny, choć ukryty fenomen. Miała nim być wspólnota religijna, która przetrwała od czasów pogańskich. Jej zdaniem czarownice nie były halucynującymi wieśniaczkami ani tylko ofiarami fanatyzmu. Były kapłankami zapomnianej religii płodności, czczącymi Rogatego Boga i Wielką Boginię. I choć nikt tego nie dostrzegał, one – jak twierdziła – przechowały żywą tradycję sprzed chrześcijaństwa.
To była teza śmiała, ryzykowna i wciągająca. Bo jeśli Murray miała rację, całą historię polowań na czarownice należało przepisać. Nie jako rozdział o histerii, ale o ukrytej duchowości, która przetrwała wieki.
„Wiedźmi kult w Europie Zachodniej” – książka, która wszystko zmieniła
W 1921 roku Margaret Murray opublikowała książkę, która miała na zawsze odmienić sposób, w jaki patrzymy na czarownice. The Witch-Cult in Western Europe – czyli „Wiedźmi kult w Europie Zachodniej” – nie była kolejnym folklorystycznym zbiorem baśni, a dziełem pisanym z pełnym przekonaniem, że odkrywa prawdę skrywaną przez wieki.
Według Murray, w Europie istniała nieprzerwana, zorganizowana religia pogańska, która przetrwała przez cały średniowieczny mrok. Jej wyznawcy odprawiali rytuały płodności, czcili Rogatego Boga i spotykali się w regularnych zgromadzeniach, które późniejsza inkwizycja uznała za sabaty czarownic.
Dowody? Zeznania z procesów, ludowe opowieści, symbolika powtarzająca się w różnych regionach. Margaret Murray zebrała to wszystko w spójną narrację, która dla jednych była objawieniem, a dla innych – konstruktem opartym na wątpliwych źródłach.
Ale książka odniosła sukces. Trafiła do wyobraźni czytelników także dlatego, że mówiła coś zupełnie innego niż oficjalna historia. Nie tylko odczarowywała czarownice, ale sugerowała, że Europa miała kiedyś własną duchowość, która została zepchnięta do podziemia. I że może część tej duchowości wciąż w nas tkwi.
Dzięki tej publikacji Margaret Murray zyskała sławę nie tylko jako badaczka, ale niemal jako głosicielka nowego mitu. Jej teoria zyskała taką popularność, że w 1929 roku poproszono ją o napisanie hasła „Witchcraft” do Encyclopaedia Britannica, gdzie przez następne 40 lat jej interpretacja uchodziła za wersję oficjalną. Nieźle, jak na książkę, która dziś przez wielu naukowców uznawana jest za błędną…
The God of the Witches – Rogaty Bóg mówi do wyobraźni
Po sukcesie Wiedźmiego kultu Margaret Murray nie zamierzała milknąć. W 1933 roku opublikowała kolejną, dziś niemal kultową książkę – The God of the Witches. To właśnie tu pojawił się w pełnej krasie Rogaty Bóg, będący centralna figurą jej wizji pogańskiej religii, która przetrwała pod powierzchnią chrześcijańskiej Europy.
W tej publikacji Murray nie analizowała już procesów ani struktur kultu. Zamiast tego skupiła się na bóstwie, które według niej przyjmowało różne imiona i oblicza w zależności od czasu i miejsca. Czasem był to Janus, innym razem Cernunnos, Pan, Herne czy nawet diabeł z ludowych podań. Ale Murray wierzyła, że to wszystko wcielenia jednego archetypicznego Rogatego Boga – męskiego towarzysza Wielkiej Bogini.
Książka była mniej „naukowa” niż jej poprzednie dzieło, za to bardziej przystępna i sugestywna. Nie dziwi więc, że właśnie The God of the Witches stała się ulubioną lekturą nie tylko miłośników folkloru, ale też przyszłych neopogan i czarownic.
W tej opowieści nie chodziło o dowody, a o sens. O próbę zrozumienia, czemu przez wieki ludzkość potrzebowała symbolu Rogatego Mężczyzny jako opiekuna płodności, natury, cyklu życia i śmierci. I czemu później ten symbol został wyparty, zepchnięty do roli „diabła”.
Margaret Murray, choć nie była religioznawcą w dzisiejszym znaczeniu tego słowa, potrafiła wyczuć siłę mitów i potrzebę duchowego zakorzenienia. Coś, co wielu badaczy zlekceważyło. The God of the Witches to właśnie taka książka – mapa wewnętrznej tęsknoty za czymś starszym niż Kościół.
Gerald Gardner, Wicca i duchowe dzieci Margaret Murray
Margaret Murray nie próbowała założyć nowej religii. Ale jej książki przeczytał człowiek, który właśnie tego pragnął.
Gerald B. Gardner, emerytowany urzędnik kolonialny, był zafascynowany magią, folklorem i ideą zaginionej religii czarownic. Kiedy natknął się na prace Murray – zwłaszcza The Witch-Cult in Western Europe – zobaczył w nich zarys duchowości, którą można wskrzesić.
W 1954 roku Gardner opublikował książkę Witchcraft Today, w której twierdził, że zetknął się z żywą grupą praktykujących czarownic, spadkobierczyń starożytnego kultu, dokładnie takiego, jak opisywała Margaret Murray. Co więcej, to właśnie Murray napisała wstęp do tej książki, dodając słowami autorytetu naukowego powagi nowej religii, która miała przyjść na świat.
Tak narodziła się Wicca – pierwsza nowożytna religia czarownic, łącząca rytuały magiczne z kultem Bogini i Rogatego Boga. Struktura wiccańskich sabatów, liczba członków w kowenach, rytuały i symbolika – wszystko to inspirowały bezpośrednio prace Murray.
I choć sama Margaret Murray nigdy nie nazywała siebie czarownicą, ani nie uczestniczyła w praktykach magicznych, to właśnie jej teorie dały Wicca mit założycielski. Dzięki niej nowy ruch duchowy zyskał legitymizację – oto nie była to nowinka, ale rzekomo starożytna tradycja, która przetrwała w ukryciu przez wieki.
Ironia losu? Może. A może po prostu najlepszy dowód na to, że idee – nawet niedoskonałe – mają siłę zmieniania świata.
Pochwała mitu czy klęska nauki? Krytyka teorii Margaret Murray
Popularność to jedno. Wiarygodność – drugie. Choć książki Margaret Murray rozpalały wyobraźnię tysięcy czytelników, w świecie akademickim spotkały się z chłodnym, a momentami wręcz lodowatym przyjęciem.
Już w latach 20. XX wieku historycy zaczęli punktować nieścisłości w jej pracy. Zarzucali jej opieranie się na zeznaniach wymuszanych torturami, ignorowanie kontekstu społecznego, mieszanie motywów z różnych epok i regionów. Zarzucali też, że nie analizowała źródeł, tylko dopasowywała je do upragnionej narracji o religii czarownic.
Pojawiały się też bardziej konkretne zarzuty. Na przykład ten, że rzekomy bóg czarownic, którego Murray nazywała „Dianusem”, nie występuje w żadnych znanych kultach. Jej Rogaty Bóg był raczej kompilacją folklorystycznych postaci i mitologicznych figur niż realnym bóstwem jakiejkolwiek społeczności.
A jednak przez dekady jej teoria funkcjonowała w obiegu jako prawdopodobna. Głównie dlatego, że jej hasło w Encyclopaedia Britannica przez niemal 40 lat było dla wielu jedynym autorytatywnym źródłem na temat czarownic. Nawet jeśli naukowcy ją krytykowali, czytelnicy i przyszli neopoganie czytali, wierzyli i budowali na tym swoją duchowość.
Dla antropologii i religioznawstwa przypadek Margaret Murray stał się ostrzeżeniem – nawet najbardziej urzekająca opowieść nie może zastąpić rzetelnej analizy. Ale jednocześnie – jej mit miał siłę trwania. Bo nawet jeśli nie był prawdziwy w sensie historycznym, był prawdziwy dla tych, którzy dzięki niemu poczuli, że ich duchowość ma korzenie.
Margaret Murray – pionierka, outsiderka, inspiracja
Trudno jednoznacznie ocenić postać Margaret Murray. Dla jednych – błędna badaczka, której teoria o kulcie czarownic została obalona niemal na każdej płaszczyźnie. Dla innych to kobieta, która odważyła się myśleć inaczej, zanim jeszcze „alternatywna historia” stała się modna.
Z pewnością była pionierką. Studiowała egiptologię w czasach, gdy kobiety rzadko bywały na uniwersytetach, a już niemal nigdy nie prowadziły wykopalisk czy wykładów. Murray była pierwszą kobietą wykładającą egiptologię w Wielkiej Brytanii, uczestniczyła w ekspedycjach, pisała książki, edukowała.
I robiła to wszystko z godną podziwu determinacją.
Ale była też outsiderką. W środowisku akademickim traktowano ją z rezerwą, zwłaszcza po publikacji jej najbardziej kontrowersyjnych prac. I choć miała swoje miejsce na uniwersytecie, z czasem stawała się coraz bardziej postacią spoza głównego nurtu. Jej głos słabł w świecie nauki, ale zyskiwał na sile w duchowej kontrkulturze, która dopiero się rodziła.
Dla feministek była symbolem kobiecej siły intelektualnej. Dla neopogan kimś w rodzaju prorokini. Dla sceptyków – przestrogą. A dla wielu badaczy religii – fascynującym przypadkiem pokazującym, jak cienka bywa granica między nauką a mitotwórstwem.
Można się z nią nie zgadzać. Ale nie sposób jej zignorować.
Gdy mit staje się prawdą
Historia Margaret Murray to opowieść o odwadze, błędach i sile wyobraźni. Jej teorie o kulcie czarownic mogą dziś nie wytrzymywać naukowej weryfikacji, ale nie znaczy to, że były bez znaczenia. Wręcz przeciwnie. Murray nie tyle odkryła starożytną religię, co stworzyła przestrzeń, w której tysiące ludzi mogły poczuć się jej częścią. Jej opowieść o ukrytym nurcie pogańskiej duchowości, o kobiecej mocy, o rytuałach zakorzenionych głębiej niż Kościół trafiła w potrzeby duchowe XX wieku. I zainspirowała ruch, który istnieje do dziś.
Czy czarownice naprawdę były kapłankami Rogatego Boga? Historia milczy. Ale faktem jest, że dzięki Margaret Murray wielu ludzi zaczęło inaczej patrzeć na własną duchowość, historię Europy i miejsce kobiet w kulturze.
Może to właśnie jest największą ironią – nawet jeśli jej teoria była mitem, to ten mit stał się prawdą dla tych, którzy w nim odnaleźli sens.